Begin deze maand bevond ik mij voor mijn opleiding Antropologie op het Forum on European Culture, een tweejaarlijks forum over de sterkte, impact en de waarde van kunst en cultuur voor en in Europa. Ik bezocht daar de voorstelling Molenbeek 2016. In deze voorstellen spreekt de zus van een geradicaliseerde jongen. Ze zoekt antwoorden op vragen over geweld, liefde en verantwoordelijkheid. Na afloop was er een debat over de rol van kunst, betrokkenheid, representatie en de recente ontwikkelingen in Molenbeek. Het stuk hieronder is mijn reflectie op de voorstelling en mijn idee van een antropologische meerwaarde voor theaterstukken. 

© Teun Voeten. Molenbeek, Brussels, Belgium March 3rd 2015 The community of Molenbeek has a large, Moroccan community. Crime, poverty and fundamentalism are some of the less positive sides of this dynamic neigborhood. Some lament the Islamic, mono cultural domination and argue Molenbeek, at least the downtown part of it, can hardly be called multi cultural.. Thursday morningis the big open air market in Molenbeek. Many Moroccans come from all over Molenbeek to do shopping. Women with headscarves dominate the street.


“Het dossier zit zo vast als een geblokkeerde Kalasjnikov” aldus de politieagent in de voorstelling Molenbeek 2016, gespeeld tijdens het Forum on European Culture. Heftige, maar rake woorden worden op poëtische wijze voorgedragen door actrice Monic Hendrickx. In een monoloog van 20 minuten verwoordt zij het verhaal van verschillende personages. De Belgische rechtenstudente en moslima Nouria gaat naar het politiebureau in de hoop informatie te verkrijgen over het stoffelijk overschot van haar broer. Het enige wat Nouria wilt, is afscheid nemen van hem. De politieagent kan haar echter niet helpen. Nouria’s broer is voor de agent en de staat namelijk een vijand die met zijn door velen heeft meegenomen. Voor de staat is hij een terrorist, een geradicaliseerde moslim. Voor Nouria blijft haar broer haar broer en zij wilt afscheid nemen, van hem en tegelijkertijd van alles wat er is gebeurd.

in het theater ligt een belangrijke rol weggelegd voor de kunstenaar om ook de andere kant van het verhaal te laten zien”

Het gehele stuk, geschreven door Stefan Hertman en geregisseerd door Roland Hofman, laat door haar monoloog duidelijk de belangen en beweegredenen van beide kanten naar voren komen. De belangen van de staan het bureaucratische systeem verschillen van die van het individu; Nouria wilt afscheid nemen van haar broer, de staat wilt gerechtigheid. De wetgeving staat hier tegenover empathie en dat is wat Hertmans in beeld wilt brengen; twee kanen van het verhaal; “in het theater ligt een belangrijke rol weggelegd voor de kunstenaar om ook de andere kant van het verhaal te laten zien”. Dit is iets waar een antropologische blik van waarde is.

Re:Creating Europe. Photo: Jan Boeve

Als Hendrickx na haar monoloog haar applaus in ontvangst heeft genomen, is het tijd voor een debat. De reflectie op de vraagstukken of theater ons kan samenbrengen in tijden van fragmentatie en radicalisering en hoe een kunstenaar kan reageren op emotionele en politieke gebeurtenissen, wordt gemodereerd door Patrick van der Hijden. Bij hem aan tafel neemt naast Hertmans ook actrice en medeoprichtster van het theaterplatform Zina, Myriam Sahraoui plaats.

Het debat gaat over hoe stigmatisering van de bewoners in de Brusselse wijk Molenbeek, over het belang van ‘het gesprek aangaan’ in plaats van enkel vragen te stellen en over de rol van de media in de beeldvorming van Molenbeek. Hertmans en Sahraoui zien een grote rol weggelegd voor kunstenaars om een tweezijdig verhaal te vertellen, om ook die kant in beeld te brengen die in de reguliere media vaak over het hoofd wordt gezien. Kunstenaars geven de mensen een gezicht en niet enkel een stempel, zij brengen de empathie over waar dit anderzijds ‘vergeten’ wordt.

Re:Creating Europe. Photo: Jan Boeve

Als antropoloog heb ik vol bewondering naar het stuk gekeken. De rake dialogen zorgden ervoor dat mensen direct na de voorstelling het gesprek met elkaar aangingen, “de eerste stap op weg naar empathie”, aldus Hertmans. Het belang van theater met een politiek gevoelig randje is groter dan ik voorheen dacht. Hertmans kon dit stuk enkel schrijven door langeretijd ‘veldwerk’ te doen in Molenbeek. Hij kende de mensen, de gebeurtenissen en hun beweegredenen, zowel van de moslimgemeenschap waar Nouria uit kwam, als het politiek milieu waar de agent zich in bevond. De rol die kunstenaars hebben in het naar buiten brengen van deze verhalen is belangrijk, juist omdat de reguliere media niet vaak de tijd neemt voor langdurig en intensief veldwerk en zij hierdoor belangrijke kanten van het verhaal ‘vergeten’ te vertellen. Dat kunstenaars dit doen, is een grote meerwaarde voor de samenleving. Het in beeld brengen van verschillende perspectieven is iets waar een antropoloog voor wordt opgeleid en het is dan ook bijzonder waardevol om antropologisch onderzoek te combineren met theaterstukken om de uitkomsten toegankelijker te maken voor een breder publiek en “empathie [te krijgen] met wat niet vanzelfsprekend is”.